در وضعیت فعلی، جنگ فراگیر میان ایران و ایالات متحده آمریکا کماحتمال اما ناممکن نیست. دلایل کاهش احتمال جنگ تمامعیار عبارتاند از:
▫️هزینههای سنگین اقتصادی و امنیتی برای طرفین و بازار جهانی انرژی
▫️خطر گسترش درگیری به کل منطقه
▫️اولویتهای داخلی و رقابتهای ژئوپلیتیک دیگر برای آمریکا
با این حال، سه سناریو همچنان محتملتر از جنگ کلاسیک هستند:
۱. درگیریهای محدود، کنترلشده و غافلگیرانه برای حذف عناصر کلیدی نظام یا زیرساخت های هسته ای و نظامی
۲. تشدید جنگهای نیابتی،
۳. حادثه یا سوءمحاسبهای که به بحران مقطعی منجر شود.
بنابراین، مسئله اصلی نه «وقوع قطعی جنگ»، بلکه مدیریت ریسکِ لغزش به سوی جنگ است.
🔸تدبیر ایران چه باید باشد؟
راهبرد عقلانی باید همزمان در سه سطح نظامی، دیپلماتیک و داخلی تعریف شود:
۱. بازدارندگی بدون تحریک
▪️حفظ و تقویت توان دفاعی برای عدم غافلگیری و افزایش هزینه هرگونه حمله
▪️پرهیز از اقداماتی که اجماع بینالمللی علیه ایران ایجاد کند
▪️تمرکز بر «بازدارندگی مبتنی بر انکار» (کاهش امکان موفقیت حمله) و «بازدارندگی مبتنی بر هزینه» (افزایش پیامدهای آن)
هدف بازدارندگی، جلوگیری از جنگ است، نه نمایش قدرت برای تشدید تنش.
۲. دیپلماسی فعال برای بستن مسیر جنگ
▪️حفظ کانالهای ارتباطی مستقیم یا غیرمستقیم با آمریکا
▪️اطمینانبخشی به همسایگان منطقهای برای جلوگیری از شکلگیری ائتلافهای ضدایرانی
▪️تنوعبخشی به روابط اقتصادی برای کاهش اثر تحریمها
مذاکره در این چارچوب، نشانه ضعف نیست؛ بلکه ابزاری برای مدیریت بحران است.
۳. اولویت دادن به انسجام و رضایت داخلی
هیچ کشوری با شکاف اجتماعی عمیق، بازدارندگی پایدار ندارد.
کاهش تورم، بهبود معیشت، مبارزه مؤثر با فساد و افزایش مشارکت سیاسی، نه فقط سیاست داخلی، بلکه سیاست امنیت ملی است.
هرچه سرمایه اجتماعی افزایش یابد، تهدید خارجی کارایی کمتری خواهد داشت و پروژههای رسانهای یا جریانهای برانداز ـ از جمله طیفهایی که به چهرههایی چون رضا پهلوی ارجاع میدهند ـ امکان بسیج نارضایتی گسترده را از دست میدهند.
جمعبندی راهبردی
جنگ فراگیر صرفاً در صورت غفلت نظامی و سیاسی محتمل است، اما ریسک درگیری یا بحران وجود دارد.
تدبیر ایران باید بر سه محور استوار باشد:
🔘 بازدارندگی هوشمند و کنترلپذیر
🔘 دیپلماسی چندلایه برای جلوگیری از سوءمحاسبه
🔘 بازآفرینی حکمرانی و تقویت سرمایه اجتماعی
در نهایت، مهمترین عامل بازدارنده، صرفاً قدرت نظامی نیست؛ بلکه ترکیب قدرت دفاعی، عقلانیت سیاسی و انسجام داخلی است. کشوری که در داخل باثبات و در خارج فعال باشد، احتمال کشیده شدنش به جنگ ناخواسته بهمراتب کمتر خواهد بود.
